Nasze 6 i 7-letnie dzieci, które serdecznie witamy w murach szkoły w nowym roku szkolnym, wymagają szczególnej troski ze strony nas osób dorosłych - rodziców, nauczycieli, specjalistów pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Wspierać je należy cały czas, lecz początek roku jest okresem wyjątkowym, gdyż łączy się z niepokojem dzieci przed nową sytuacją, nieznanymi wymaganiami. Jeśli dzieci odczuwają zbyt długo lęk, to zaczyna on pełnić funkcję dezadaptacyjną, Można to ująć następująco: im mniej lęków tym większy komfort w zdobywaniu wiedzy i nabywaniu potrzebnych umiejętności.
Większość dzieci stopniowo oswaja się z nowym środowiskiem i wykorzystuje w pełni swój potencjał i dlatego nie należy zakładać, że trudności z adaptacją zawsze będą towarzyszyć naszemu dziecku. Jeśli będziemy z nim cierpliwie rozmawiać, dodawać otuchy i wiary w siebie, planować wspólnie rodzinne przedsięwzięcia i odpowiednio zorganizować uczęszczanie dziecka do szkoły, to radość z edukacji będzie rosła.
Odpowiedzmy sobie wspólnie na pytanie: kiedy zaczyna się adaptacja?
Proces rozstania, jego przebieg i funkcjonowanie dziecka w przedszkolu, szkole zależy w dużej mierze od przebiegu i charakteru relacji dziecka z opiekunami tj. od jakości więzi (przywiązania) między nimi.
Dziecko tzw. ”bezpiecznie przywiązane” będzie z pewnością przez pewien czas lekko niespokojne, mniej ufne, ale pozwoli nowej osobie pocieszyć się, odzyska spokój i zainteresuje się nowym otoczeniem. Dziecko z „pozabezpiecznym stylem przywiązania” będzie miało trudności z czerpaniem wsparcia od osoby obcej, co może przejawiać się nieustannym płaczem, nadaktywnością, agresywnymi reakcjami w stosunku do rówieśników. Ważne jest doświadczanie rozstawania z rodzicami, może to być pozostawienie dziecka przez pewien czas pod opieką dziadków i innych krewnych lub bliskich znajomych. Ma to na celu budowanie przekonania w dziecku, że rodzic zawsze wróci i można bezpiecznie eksplorować świat. Naturalnie dla okresu adaptacji ogromnie ważne jest znalezienie dla dziecka czasu na wspólne spacery, zabawy i rozmowy z rodzicami.
Rozmawiając z dzieckiem o przedszkolu, szkole powinno się to robić w tonie pozytywnym – obraz jednak powinien być realny i optymistyczny.
Wszelkie lęki i obawy rodzic powinien zachować dla siebie, unikajmy wypowiedzi typu: „Będę za tobą tęsknić..”, „Będzie mi smutno bez ciebie..”.
Współpraca na linii rodzic - nauczyciel
Chcąc ułatwić dziecku adaptację do nowej rzeczywistości rodzic nie powinien unikać mówienia o trudnościach swojego dziecka z lęku przed oceną, krytyką i przewidywanym negatywnym nastawieniem nauczyciela. W jego osobie rodzic czy opiekun powinien uzyskać wszystkie informacje o funkcjonowaniu dziecka: m.in. o tym jak dziecko radzi sobie z wypowiedziami na tle grupy, czy sam inicjuje rozmowy, czy dobrze rozumuje, czy radzi sobie z porażką, czy chętnie rysuje, maluje, wycina czy potrafi uważnie słuchać i finalizuje podjęte czynności. Prowadząc głębsze rozmowy z rodzicami, tzn. ujmując w opisie wyżej wymienione informacje, nauczyciel niejako „uczula” rodzica na to, co jest ważne dla sukcesu edukacyjnego dziecka. Proponując wsparcie dziecku nauczyciele wraz ze specjalistami ds. pomocy psychologiczno-pedagogicznej eliminują deficyty czy też pewne zakłócenia w rozwoju i zapobiegają ewentualnym trudnościom dziecka w nauce.
Mając na uwadze, że każde dziecko ma swój własny rytm i tempo rozwoju, różni się temperamentem i motywacją cele edukacji małych dzieci można ująć w następujący sposób: „Nie chodzi o dopasowanie dziecka do obowiązującego systemu lecz przeciwnie - o dostosowanie systemu do potrzeb dziecka”.
Na czym polegają trudności adaptacyjne małych dzieci?
Pierwsze dni rozłąki z rodzicami zawsze są dla dzieci dużym przeżyciem. Stresem jest to, że dziecko nagle trafia w miejsce gdzie wszystko jest obce i nowe: nauczyciele, opiekunowie, rówieśnicy i otoczenie. Pojawiają się też nowe zasady i oczekiwania społeczne. Są wśród naszych 6-latków również dzieci, które nie uczęszczały wcześniej do przedszkola lub uczęszczały do niego rzadko z powodów zdrowotnych. Nic więc dziwnego, że początkowe 3-4 tygodnie są nie lada wyzwaniem. Jeżeli w tym czasie dziecko rozchoruje się, co jest bardzo częste ze względu na brak pełnej dojrzałości immunologicznej i słabszą odporność z powodu stresu, wówczas okres adaptacyjny wydłuża się.
Oprócz przezwyciężenia lęku separacyjnego dzieci idące do „zerówki” muszą poradzić sobie w relacjach z dużą liczbą nowych osób. Aby zmniejszyć obawy z tym związane, dziecko powinno poznać i zaakceptować reguły społeczne regulujące życie przedszkolne, np. na czym polega rola wychowawczyń, uczestniczenie w zajęciach grupowych i wspólna zabawa z rówieśnikami w wolnym czasie. Trzeba nauczyć się „dogadywania” z dorosłymi i innymi dziećmi w wielu różnych sprawach. Najwięcej emocji budzi zazwyczaj konieczność stosowania się do poleceń nauczycieli, dzielenie się zabawkami, uważne słuchanie, umiejętność czekania na swoją kolejkę oraz radzenie sobie z trudnościami i porażką.
Kolejnym wyzwaniem jest samodzielność i samoobsługa. Dziecko musi zapamiętać gdzie jest jego szafka w szatni i miejsce przy stoliku, jak nazywa się oddział do którego uczęszcza, jak mają na imię jego nowi nauczyciele (chociaż miłym akcentem w pierwszych dniach pobytu jest mówienie do nowych pań – ciocia). Musi samodzielnie radzić sobie z ubieraniem i rozbieraniem, myciem rąk, jedzeniem oraz korzystaniem z toalety.
Dziecięcy stres adaptacyjny w oddziale zerówkowym manifestuje się zazwyczaj wycofaniem społecznym albo zachowaniami opozycyjno-buntowniczymi – dziecko sprzeciwia się, odmawia współpracy, robi różne rzeczy po swojemu, bywa agresywne wobec rówieśników. Po powrocie do domu dzieci często są zmęczone i nie potrafią „znaleźć sobie miejsca”. Bywają rozdrażnione lub płaczliwe, apatyczne, nie chcą nawet na chwilę rozstawać się z rodzicami ani wychodzić z domu, bywają nadpobudliwe, agresywne w stosunku do rodzeństwa itp. Mogą przez pewien czas gorzej jeść lub spać i dopytywać się, czy rano znowu będą musiały iść do przedszkola. Opisane tu problemy występują u dzieci w różnych konfiguracjach i są typowe dla okresu adaptacyjnego.
Jakie zachowania i objawy wskazują na trudności adaptacyjne?
- gdy objawy są bardzo nasilone i nie zmniejszają się z upływem czasu
- gdy objawy nasilają się i do dotychczasowych dołączają się kolejne problemy
- gdy dziecko ma duże trudności w kontaktach z rówieśnikami
- gdy dziecko nie radzi sobie z adaptacją do zasad społecznych
- gdy występują i utrzymują się objawy psychosomatyczne: zaburzenia apetytu, problemy z wypróżnianiem się, snem, wymioty i bóle brzucha, inne
- gdy pojawiają się informacje z przedszkola, szkoły że na tle rówieśników dziecko radzi sobie słabiej niż inne dzieci.
Nasilone trudności adaptacyjne mogą wynikać z problemów jakie ma samo dziecko – są to np. zaburzenia przetwarzania bodźców sensorycznych, problemy z komunikacją i nawiązywaniem kontaktów społecznych, niedostatecznie rozwinięta umiejętność zabawy, mała samodzielność, itp. Czasami problemy wynikają z obaw separacyjnych rodziców, którzy boją się, czy dziecko poradzi sobie bez ich opieki i przekazują mu swoje obawy. Przyczyny trudności adaptacyjnych 6 i 7-letnich dzieci są zazwyczaj złożone i mogą dotyczyć wszystkich sfer funkcjonowania psychologicznego dziecka. Specjalista powinien w oparciu o diagnozę konkretnego dziecka zaproponować odpowiednie rozwiązania. Mogą to być zalecenia dla rodziców i szkoły, jednak czasami również dziecko potrzebuje dodatkowego wsparcia ułatwiającego mu odnalezienie się w nowym środowisku.
Jak zapobiegać trudnościom adaptacyjnym ?
- pozwalać małemu dziecku poznawać świat pod okiem opiekuńczych, ale nie wyręczających dorosłych, im bardziej ciekawskie i zaradne dziecko – tym bardziej otwarte na nowe doświadczenia
- uczyć dziecko pokonywania trudności zapewniając mu niezbędną pomoc, ale zachęcając jednocześnie do samodzielnego wysiłku, dostrzegać i chwalić nawet małe sukcesy
- akceptować uczucia dziecka, wskazując mu jednocześnie sposoby radzenia sobie z trudnymi emocjami
- zapewniać jak najwięcej kontaktów z rówieśnikami ( wspólne zabawy na placu zabaw, spotkania ze znajomymi mającymi dzieci w podobnym wieku )
- uczyć samodzielności w zakresie samoobsługi tak, by dziecko idąc do przedszkola czuło się pod tym względem jak najbardziej zaradne. Ponadto:
Rodzicu! Oto nasze propozycje:
- dostosowuj czas pobytu dziecka w oddziale przedszkolnym do jego potrzeb; w początkowym okresie dobrze jest odbierać dziecko wcześniej, ponieważ małe dzieci mają inne poczucie czasu i okres przebywania poza domem wydaje mu się bardzo długi
- nie przeciągaj momentu rozstawania się z dzieckiem
- nie obiecuj dziecku, że zostanie zabrane z oddziału wcześniej, jeśli nie możesz spełnić tej obietnicy – nadwyręża to zaufanie dziecka do Ciebie
- po odebraniu dziecka z przedszkola nie omawiaj jego zachowania w jego obecności, znajdź czas na spokojną rozmowę z nauczycielem w ustalonym wspólnie terminie
- pytaj nauczyciela nie tylko o to, czy dziecko wszystko zjadło, ale także o to, czy nawiązuje kontakty z rówieśnikami, czy radzi sobie w różnych sytuacjach przedszkolnych
- włączaj się do prac użytecznych na rzecz przedszkola, szkoły lub w organizowanie uroczystości, dziecko dostrzeże Twoje zaangażowanie i będzie wiedziało, że jest dla Ciebie ważne
- zadbaj w domu o wspólne posiłki, spacery, podejmuj zabawy edukacyjne z dzieckiem
- gromadź wspólnie z nim różne twory natury, które będą potrzebne do zajęć np. szyszki, muszle, kasztany, żołędzie, oryginalne gałęzie, minerały, etc, po prostu - czym nas bogata natura obdarza!
- w trudniejszych dla dziecka chwilach zastosuj w domu metody relaksacyjne np. „Spokój Żabki”, masażyki relaksacyjne, czytaj bajki terapeutyczne.
- ściśle współpracuj z nauczycielem, okazuj zaufanie pracownikom szkoły.
Dzieci z klas I są nam w większości znane, gdyż uczęszczały do oddziałów „O” naszej szkoły. Pięknie się z nami witają podczas szkolnych przerw okazując tym samym przywiązanie, poczucie wspólnoty. Tę radość istnienia w społeczności szkolnej musimy wspólnie wytworzyć z dziećmi nowoprzybyłymi do naszej szkoły, tj z dziećmi z innych przedszkoli, jak również z innych miejscowości. Prosimy rodziców tych dzieci o kontakt z pracownikami Zespołu Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej w celu poznania się i rozpoznania potrzeb dziecka, jeśli uznacie to Państwo za zasadne.
Jak pomóc dzieciom z klas I w procesie adaptacji?
Wskazane jest:
- inicjowanie pracy, zabawy w grupach mieszanych, aby stworzyć dzieciom możliwość bliższego poznania się,
- rozwijanie zainteresowań dziecka poprzez zapisanie go na zajęcia pozalekcyjne,
- organizowanie spotkań integracyjnych po szkole, np. zapraszanie kolegów do domu, wspólne zabawy na boisku,
- zauważanie sukcesów dziecka i podkreślanie jego pozytywnych cech,
- rozmawianie o emocjach, również posługując się książką, komiksem co daje dzieciom możliwość identyfikowania się z bohaterami i uczy je konstruktywnych sposobów rozwiązywania problemów,
- zachęcanie dzieci do podejmowania decyzji (w możliwym zakresie) poprzez oferowanie im różnych wariantów gier i zabaw, uczenie ich planowania i finalizowania czynności, chwalenie za wytrwałość,
- uważne obserwowanie dziecka w różnych sferach funkcjonowania, nie wpadanie w pułapkę interesowania się wyłącznie osiągnięciami szkolnymi dziecka,
- zapewnienie przestrzeni zrozumienia i akceptacji szczególnie tym dzieciom, które przeżywają stres związany z trudną sytuacją rodzinną, mamy tu na myśli choroby członków rodziny, utratę pracy inne trudne sytuacje życiowe rodziny np. proces rozwodowy,
- takie symptomy jak: apatia, wzmożona płaczliwość dziecka, trudności ze skupieniem uwagi, bóle brzucha, głowy, brak apetytu mogą wskazywać, że w szkole dzieje się coś trudnego dla dziecka, coś je niepokoi. Czasami może to być konflikt z rówieśnikami, czasami kłopoty z uczeniem się, może presja odczuwana, że musi być najlepszym uczniem w klasie – pomocą służy w takim przypadku psycholog i pedagog z Zespołu Pomocy PP. W niektórych przypadkach wsparcie dają dzieciom i ich rodzicom pracownicy Poradni Psychologiczno – Pedagogicznych lub innych specjalistycznych instytucji.
Zauważamy, że dzieci wciąż uczą się rozpoznawać i kontrolować swoje emocje, posiadają indywidualne potrzeby, preferencje i predyspozycje. Uczą się też rozumieć innych, nawiązywać prawidłowe relacje i współdziałać w grupie. Z tego względu tak ważna w komunikacji jest uważna postawa rodziców oraz innych osób dorosłych wspierająca dziecko w radzeniu sobie w różnych sytuacjach w szkole i poza nią, zatem - spokojnie i cierpliwie rozmawiajmy z naszymi dziećmi.
Polecana literatura dla rodziców:
„Jak zrozumieć małe dziecko?” opr. zbiorowe wyd. NATULI dziecko jest ważne
„Samoregulacja w szkole” dr Stuart Shanker
„Co powinien wiedzieć rodzic i nauczyciel. Jak mówić, żeby dzieci się uczyły w domu i w szkole” Adele Faber, Elaine Mazlish i inne pozycje tych autorów
Stefani Blake „Ja nie chcę do przedszkola” wyd. Dwie Siostry, 2011
Opracowano na podstawie dostępnej literatury:
Lilianna Zaremba
Zespół Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej